ادبیات نظری تحقیق عوامل خاکساز و اثرات آنها بر تکامل و تغییرهای کانیهای رسی در 51 صفحه در قالب ورد قابل ویرایش.
بخشی از متن :
عوامل خاکساز و اثرات آنها بر تکامل و تغییرهای کانیهای رسی
مواد مادری
به طور کلی مواد مادری شامل سنگ ها و مواد حاصل از تجزیه و تخریب آن ها می باشد که خاک
از آن ها تشکیل می گردد.گرچه ممکن است بتوان سنگ مادر را به طریقی از هم
جدا نمود اما از نظر تاثیر روی پیدایش خاک و خصوصیات آن معمولا این دو با
هم تحت عنوان مواد مادری خاک ها مورد بررسی قرارمی گیرند. در خاک هایی که
به صورت موضعی یا درجا تشکیل شده و مواد حاصل از هوازدگی سنگ ها به ندرت
انتقال یافته و در همان محل تشکیل خاک را داده است افق های Rو
C منعکس کننده مواد مادری و سنگ مادر این گونه خاک ها می باشند. چنانچه
مواد تشکیل دهنده خاک انتقالی باشد ممکن است سنگ بستر (R) با خاک تشکیل شده
روی آن سنخیت نداشته باشد.
آوری[1] (1972) معتقد است که مواد مادری خاک ها
را نمی توان به دقت شناسایی نمود بلکه تنها می توان با شواهد موجود به
وجودشان پی برد. دلیل این امر آن است که مواد اولیه به مدت زیادی بدون
تغییر نمی ماند چرا که کانی های سازنده این مواد دائما در حال تجزیه و
تخریب و تغییر و تحول می باشد. ایشان اعتقاد دارند که انتساب سولوم خاک به
افق های تحتانی گمراه کننده است. از این گذشته تاثیرات گرد و غبار انسان
آثار و بقایای گیاهان و جانوران مواد حمل شده از بالا دست تشکیل افق های
بسیار نازک جوان در سطح خاک و... بر پیچیدگی مسئله افزوده و شناسایی دقیق
مواد اولیه خاک ها را با مشکل مواجه می سازد. منظور از سنگ یا مواد مادری
حالت اولیه سیستم خاک است که هنوز به درستی تحت تاثیر فرایند های پدوژنی
قرار نگرفته است (ینی، 1986). تاثیر مواد مادری روی خواص فیزیکوشیمیایی خاک
های کمتر تکامل یافته، محسوس تر است و به مرور زمان از اهمیت آن کاسته می
شود. گرچه حتی خصوصیات خاک های کاملا توسعه یافته نیز هنوز تحت تاثیر مواد
سازنده آن ها می باشد (مایلر[2]،1990). از میان
خصوصیات سنگ یا مواد مادری، ترکیب شمیایی و بافت و ساختمان آن ها بیش از
سایر پارامتر ها بر خصوصیات خاک های حاصله موثر است. ترکیب شیمیایی مواد
مادری خود به تنهایی نقش عمده ای در خصوصیات خاک ایفا می نماید. هر چه بافت
سنگ مادر درشت تر باشد سرعت فعل و انفعالات هوازدگی بیشتر و در نتیجه سرعت
تشکیل خاک نیز بیشتر خواهد بود (بای بوردی، 1366).
سیلسیم و آلومینیوم عناصر اصلی پیکره کانی های رسی می باشند که از مواد
مادری به ارث برده می شوند. از جمله رنگ خاک ها اسیدیته، درصد اشباع بازی،
ظرفیت تبادل کاتیونی و ... کاملا به عناصر سازنده ساختار کانی های موجود در
سنگ مادر وابسته است. از سنگ آهک خاک های هوموسی کربناتی به وجود می آید
که تکامل چندانی نیافته است. وجود کربنات های قلیایی در خاک ها که از سنگ
مادر یا مواد مادری آهکی به ارث برده شده موجب به تعویق افتادن فرایند های
تکامل خاک از جمله مهاجرت رس و سایر کلوئید می گردد. خاک های با منشا آهکی
به دلیل آن که یون کلسیم هوموس کلوئیدی را منعقد می نماید و مانع از شستشوی
آن می گردد همواره تیره تر از خاک های غیر آهکی می باشند (بای
بوردی،1366).
تخلخل و نفوذ پذیری مواد مادری نیز بر خصوصیات خاک و فرایند های پدوژنی
موثر است. رسوبات شنی و رسی در اقلیم یکسان تولید خاک های متفاوت کرده و
کمیت فرایند های پدوژنی (مثل مهاجرت رس) درآن ها متفاوت است که این امر با
وجود شرایط یکسان در گرو نفوذ پذیری و حرکت آب در این مورد می باشد. تشکیل
کانی های ثانویه رسی (نوع و مقدار) که از مهم ترین فرایند های تحول خاک می
باشند، وابسته به واکنش خاک محیط و یون های فراهم آمده از تخریب کانی های اولیه مواد مادری و نسبت آن ها به همدیگر است.
ابطحی، (1980) پیدایش خاک های ایران در شرایط اقلیم خشک و نیمه خشک از
مواد مادری آهکی را مورد مطالعه قرار داده و مراحل و فرایند های تشکیل خاک
را دو وضعیت رطوبتی ( بالا بودن سطح ایستابی و عدم حضور آب زیرزمینی ) ذکر
نموده است. به اعتقاد ایشان خواص فیزیکوشیمیایی خاک های ایران در اقلیم خشک
ونیمه خشک کاملا از سنگ مادر آهکی متابعت می نماید.
توپوگرافی
پستی بلندی یکی از 5 فاکتور خاکسازی است که سبب ایجاد
انرژی جنبشی و پتانسیل برای تغییر در سیستم خاک می گردد. با تغییر
توپوگرافی، سرعت حرکت مواد و انرژی تغییر نموده و سبب تغییر آب نفوذی
گردیده که این امر بر بسیاری از فرآیندهای دیگر خاکسازی از جمله عمق تشکیل
افق کلسیک، افق آرجیلیک، میزان ماده آلی و الگوی توزیع و نوع پوشش گیاهی
اثرگذار می‌باشد (جعفری و همکاران، 1390 ).
جعفری و همکاران( 1390 ) در تحقیقی نشان دادند که
بافت خاک از بخش‌های شمالی به سمت جنوب با تغییرات تدریجی رو به سنگینی
است. در اراضی پست، تکامل خاک به تشکیل افق سالیک و در برخی موارد تشکیل
رنگدانه محدود شده است. علی‌رغم سطح بالای آب زیرزمینی در برخی از اراضی،
به دلیل شوری زیاد گلی یا رنگدانه‌ها ملاحظه نشد. در بخش‌هایی از این اراضی
با زهکشی نسبتاً مناسب، آهک از سطح شسته و در عمق تجمع یافته بود. در این
خاکها تشکیل افق کلسیک با درجات توسعه متفاوت، حداکثر تکامل خاکرخی خاک
منطقه را نشان می‌دهد. در بخش‌های میانی منطقه با سابقه کشت و کار بیشتر،
تشکیل افقهای کمبیک و یا کلسیک نشان از تحول خاکرخی بیشتر خاک دارد. تشکیل
این افق علاوه بر بهبود شرایط زهکشی که سبب تسریع در آبشویی شده، به واسطه
بهبود رشد موجودات زنده (متأثر از زهکشی) می‌باشد. وجود رس اسمکتیت در
بخش‌های جنوبی منطقه به انتقال این رس از قسمت‌های بالادست در اثر جریانهای
سیلابی مربوط می‌گردد که در اثر فرآیندهای انتشار و رسوب به دلیل اندازه
بسیار ریز در این خاکها در همه افق ها تجمع یافته است. رس پالی گورسکایت
در برخی از خاکها به دلیل شرایط مناسب زهکشی و آبیاری شدید از خاکرخ خاک
حذف شده و یا میزان آن به حداقل رسیده است.
قاجار سپانلو ( 1388) در تحقیقی نشان داد که در مناطق دارای شیب زیاد به
علت وضعیت خاص توپوگرافی امکان تأثیر عوامل خاکسازی به نحو مطلوب وجود
نداشته و در نتیجه خاکها تحول کمتری را نشان می دهند در نتیجه سولوم
نازکتر، مواد آلی کمتر و تعداد افقها معدودتر و در نهایت تکامل ناقص خاک را
سبب می شود. در دشتهای رسوبی که خاکهای آن برروی رسوبات آبرفتی قرار داشته
و بسیار جوان می باشد. تأثیر توپوگرافی نسبت به اقلیم در وضعیت عمومی
خاکها محسوس تر بنظر می رسد. این خاکها فاقد تکامل
پروفیلی می باشد و جزء خاکهای انتی سول طبقه بندی می شوند. در اراضی پست
توپوگرافی و اقلیم هر دو در روند تحولی خاک تأثیر داشته اند. خاکهای این
واحد در حوضه ای بسته و با زهکشی ضعیف می باشد. سطح آب زیر زمینی در عمق
کمتر از یک متری از سطح خاک قرار دارد. خاکهای فوق سرشار از املاح محلول
بوده که تجمع املاح محلول در خاک را می توان در بارندگی کم، تبخیر زیاد و
وجود آب زیر زمینی کم عمق با کیفیت شور که در حوضه بسته ای قرار داشته و
راه خروج دیگری جز تبخیر ندارد، جستجو کرد، که تکرار این سیکل سبب شور شدن
خاک و تشکیل افق مشخصه سالیک و خاکهای سال اورتید گردیده است. از نقطه نظر
شوری خاکهای اراضی شمالی ( پلاتو ها و مخروط افکنه ها و بخش اعظم دشت دامنه
ای ) غالباً دارای شوری کم تا خیلی کم و در دشتهای سیلابی و اراضی اطراف
آن شوری زیاد تا خیلی زیاد می باشد. عامل عمده شوری در
این منطقه وجود سفره آب شور و قلیایی در نزدیکی سطح زمین است. نوسان آب زیر
زمینی و تبخیر آن باعث انتقال املاح و گچ در خاکهای دشت سیلابی و اطراف
شده و گاهی منجر به تشکیل افق جیپسیک تحول یافته در خاکهای شور و قلیایی
این ناحیه گردیده است.
مطالعات زیادی در ارتباط با تغییرات خصوصیات خاک در جهات و موقعیتهای مختلف شیب صورت گرفته است. ضخامت افق A
روی یک کاتنای دو هکتاری در کالیفرنیا در موقعیتهای محدب تا مقعر در فاصله
ی کوتاهی، از 8 تا 80 سانتیمتر و عمق خاک از تا بیش از 450 سانتیمتر متغیر
بود (گسلر[3] و همکاران، 2000). همچنین، افقهای A
کم ضخامت موقعیتهای بالای شیب، وزن مخصوص ظاهری بیشتری نسبت به موقعیتهای
مقعر داشتند که ظرفیت نگهداری آب را کاهش می دهد.
نتایج پژوهشهای مالو[4] و همکاران ) 1974) نشان دادند مقدار کربن، رس و ضخامت خاک از شانه شیب به سمت پنجه شیب افزایش می یابد. همچنین،
وزن مخصوص در موقعیتهای پایین شیب به طور مشخصی کاهش نشان داد که علت آن
را مواد آلی بیشتر و بافت ریزتر در این موقعیتها بیان کردند.
برابیکر[5] و همکاران ( 1993 )، علت افزایش میزان
آهک از بالای شیب به طرف موقعیتهای پایین تر شیب را فرسایش خاک و پایین
آمدن آهک به همراه خاک از بالا به سمت پایین شیب می دانند .آنها بیان کردند
آهک باعث همآوری ذرات خاک شده، به طوری که این ذرات به عنوان ذرات درشت عمل نموده و در پای شیب رسوب می
کنند. میتوان نتیجه گیری کرد که جهت شیب با تاثیر بر دما و رطوبت خاک،
باعث تشکیل خاکهایی با خصوصیات متفاوت شده است. به طوری که تفاوتهای معنی
داری بین برخی از خصوصیات خاک از جمله مقدار ماده آلی، رطوبت و عناصر غذایی
در دو جهت وجود دارد (صالحی وهمکاران، 1387).
[1] . Avery
[2] . Miler
[3] .Gesler and et al
[4] .Malo and et al
[5] .Brabiker and et al
